جعبه آتشنشانی یکی از اساسیترین و حیاتیترین تجهیزات ایمنی در هر ساختمانی به شمار میرود. این جعبهها نهتنها بهعنوان محل نگهداری تجهیزات اطفاء حریق عمل میکنند، بلکه در مواقع اضطراری نقش بیبدیلی در کاهش خسارات جانی و مالی ایفا مینمایند. با این حال، بسیاری از مدیران ساختمان، پیمانکاران و مالکان با این سؤال روبهرو هستند که ابعاد استاندارد جعبه آتشنشانی چقدر باید باشد و چه معیارهایی باید در انتخاب و نصب آن رعایت شود.
در ایران، استانداردهای مربوط به ابعاد و مشخصات فنی جعبههای آتشنشانی بر اساس آییننامههای سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی، مقررات ملی ساختمان و استاندارد ملی ایران تعریف شدهاند. رعایت این ابعاد استاندارد نهتنها الزامی قانونی است، بلکه تضمینی برای کارایی بهینه تجهیزات در لحظات بحرانی محسوب میشود.
در این مقاله بهصورت جامع و کامل به بررسی ابعاد استاندارد جعبه آتشنشانی، انواع آن، مشخصات فنی تجهیزات داخلی و نکات نصب و نگهداری میپردازیم تا راهنمای کاملی برای مدیران ساختمان، طراحان و پیمانکاران باشد.
ابعاد استاندارد جعبه آتشنشانی
ابعاد عمومی و پذیرفتهشده در ایران
بر اساس استانداردهای ملی ایران و آییننامههای سازمان آتشنشانی، جعبههای آتشنشانی در چند سایز رایج تولید و استفاده میشوند. ابعاد استاندارد معمول به شرح زیر است:
نوع جعبه | عرض (سانتیمتر) | ارتفاع (سانتیمتر) | عمق (سانتیمتر) |
تکدرب کوچک | ۵۵ | ۷۵ | ۲۰ |
تکدرب متوسط | ۶۰ | ۹۰ | ۲۵ |
تکدرب بزرگ | ۷۰ | ۱۰۰ | ۲۵ |
دودرب (دوبل) | ۱۲۰ | ۹۰ | ۲۵ |
جزئیات ابعاد برای ساختمانهای مختلف
ساختمانهای مسکونی کوچک (زیر ۵ طبقه): در این نوع ساختمانها معمولاً از جعبه تکدرب با ابعاد ۶۰ × ۹۰ × ۲۰ سانتیمتر استفاده میشود. این سایز فضای کافی برای نگهداری یک قرقره شیلنگ ۲۵ متری به همراه شیرآلات آتش نشانی را فراهم میکند.
ساختمانهای تجاری و اداری: برای این ساختمانها که ترافیک انسانی بالاتری دارند، جعبههای با ابعاد ۷۰ × ۱۰۰ × ۲۵ سانتیمتر توصیه میشود. این ابعاد امکان نگهداری شیلنگهای با قطر و طول بیشتر را فراهم میآورد.
ساختمانهای صنعتی و انبارها: در فضاهای صنعتی به دلیل احتمال بالاتر آتشسوزی و نیاز به تجهیزات بیشتر، جعبههای دودرب با ابعاد ۱۲۰ × ۹۰ × ۲۵ سانتیمتر مناسبتر هستند. این جعبهها میتوانند علاوه بر هوزریل و شیلنگ، کپسول آتشنشانی و سایر تجهیزات را نیز در خود جای دهند.
بیمارستانها و مراکز درمانی: در این مکانها که حساسیت ایمنی بسیار بالاست، از جعبههای استاندارد با درب شیشهای ضد ضربه و قفل اضطراری استفاده میشود. ابعاد معمول ۶۵ × ۹۵ × ۲۵ سانتیمتر است.
ضخامت و جنس بدنه جعبه آتشنشانی
استاندارد ملی ایران مشخصات دقیقی برای ضخامت بدنه جعبههای آتشنشانی تعریف کرده است:
- ضخامت بدنه فلزی: حداقل ۱.۵ میلیمتر برای ورق فولادی گالوانیزه
- ضخامت درب: حداقل ۱.۲ میلیمتر
- رنگ استاندارد: قرمز روشن (RAL 3000) برای ایجاد دید بهتر
- نوشته روی درب: عبارت «جعبه آتشنشانی» به زبان فارسی با حروف واضح
جنس بدنه جعبههای آتشنشانی معمولاً از ورق فولادی گالوانیزه یا استینلساستیل ساخته میشود. در محیطهای با رطوبت بالا مانند زیرزمینها یا پارکینگها، استفاده از جنس استینلساستیل یا پوششهای ضدزنگ الزامی است.
تجهیزات داخل جعبه آتشنشانی و ابعاد آنها
درک ابعاد استاندارد جعبه آتشنشانی بدون توجه به تجهیزاتی که باید در آن جای گیرند، ناقص خواهد بود. در اینجا به معرفی انواع تجهیزات داخل جعبه آتش نشانی میپردازیم:
هوزریل (Hose Reel)
هوزریل (Hose Reel) یا قرقره شیلنگ، یکی از اجزای اصلی جعبه آتشنشانی است. این دستگاه شامل یک قرقره دوار است که شیلنگ نیمهسخت روی آن پیچیده شده و امکان باز و جمعکردن سریع آن را فراهم میکند. هوزریلهای استاندارد معمولاً دارای مشخصات زیر هستند:
- قطر داخلی شیلنگ: ۱۹ میلیمتر (۳/۴ اینچ)
- طول شیلنگ: ۲۵ تا ۳۰ متر
- فشار کاری: ۶ تا ۱۲ بار
- قطر قرقره: ۴۵ تا ۵۵ سانتیمتر
شیلنگهای آتشنشانی
شیلنگهای آتشنشانی که در جعبه نگهداری میشوند با هوزریل متفاوتند. این شیلنگها معمولاً از جنس کتانی یا پلیمری تقویتشده بوده و در طولهای ۱۵ و ۲۰ متری موجودند. قطر رایج آنها ۲۵ یا ۵۲ میلیمتر است و باید از نوع تأییدشده توسط سازمان ملی استاندارد باشند. این شیلنگها باید هر سال یکبار آزمایش فشار شوند.
ارتفاع نصب جعبه آتشنشانی از کف
یکی از مهمترین معیارهایی که اغلب نادیده گرفته میشود، ارتفاع صحیح نصب جعبه آتشنشانی از سطح کف است. بر اساس استانداردهای ملی و آییننامههای سازمان آتشنشانی، لبه پایینی جعبه باید حداقل ۷۰ سانتیمتر از کف فاصله داشته باشد و لبه بالایی آن نباید از ۱۷۰ سانتیمتر بیشتر شود. مرکز جعبه نیز ترجیحاً در ارتفاع ۱۲۰ سانتیمتر از کف قرار میگیرد.
این ارتفاعها بهگونهای تعیین شدهاند که تمام افراد، از جمله سالمندان و افراد دارای معلولیت، بتوانند بهراحتی به تجهیزات دسترسی داشته باشند. در فضاهایی که افراد با ویلچر تردد میکنند، لبه بالایی جعبه نباید از ۱۲۰ سانتیمتر تجاوز کند.
فاصلهگذاری و پراکنش جعبهها در طبقات
اصل اساسی در پراکنش جعبههای آتشنشانی این است که هیچ نقطهای از ساختمان نباید بیش از ۳۰ متر از نزدیکترین جعبه فاصله داشته باشد. با احتساب طول شیلنگ ۲۵ متری، شعاع پوشش مؤثر هر جعبه تقریباً ۵۵ متر خواهد بود.
در طبقات، حداقل یک جعبه به ازای هر ۵۰۰ متر مربع فضا الزامی است. در پارکینگهای طبقاتی به دلیل احتمال بالای آتشسوزی، این فاصله به ۲۵ متر کاهش مییابد. جعبهها باید در انتهای راهروها و در کنار راهپلهها قرار گیرند تا دسترسی به آنها در مواقع اضطراری سریع و بدون مانع باشد.
ابعاد فضای آزاد اطراف جعبه
یکی از الزامات استاندارد که مستقیماً به ابعاد و فضای نصب مربوط میشود، رعایت فضای آزاد اطراف جعبه است. حداقل ۱ متر فضای آزاد در جلو و اطراف جعبه آتشنشانی باید همیشه خالی باشد. قرار دادن هر نوع شیء، تجهیزات یا مبل جلوی جعبه کاملاً ممنوع است و در بازرسیهای دورهای بهعنوان نقص ایمنی ثبت میشود.
درب جعبه نیز باید بهگونهای طراحی شود که حداقل ۱۸۰ درجه باز شود تا مانع دسترسی سریع نگردد. فضای داخل جعبه باید بهگونهای سازماندهی شود که قرقره شیلنگ بتواند ۱۸۰ درجه بچرخد و شیلنگ در هر جهتی قابل کشیدن باشد.
ضخامت دیوار و الزامات نصب توکار
برای نصب جعبه توکار، ضخامت دیوار باید متناسب با عمق جعبه باشد. عمق استاندارد جعبههای توکار بین ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر است، بنابراین ضخامت دیوار باید حداقل ۲۵ سانتیمتر باشد. در دیوارهای نازکتر، استفاده از جعبه نیمهتوکار یا روکار الزامی است.
دهانهای که در دیوار برای نصب توکار ایجاد میشود باید ۲ سانتیمتر بیشتر از ابعاد خارجی جعبه باشد تا امکان تنظیم و درزگیری صحیح فراهم شود. لبههای جعبه توکار نیز باید با سطح دیوار همتراز بوده و با ملات یا درزگیر مناسب پر شوند تا از نفوذ دود و رطوبت جلوگیری گردد.
مشخصات فنی شیر آتشنشانی داخل جعبه
شیر آتشنشانی که درون جعبه نصب میشود، خود دارای ابعاد و مشخصات استانداردی است که باید با ابعاد کلی جعبه سازگار باشد. قطر اسمی شیر برای هوزریل معمولاً ۲۵ میلیمتر (یک اینچ) و برای خروجی شیلنگ اصلی ۵۲ میلیمتر (دو اینچ) است. شیر باید از نوع گلوب یا زاویهای بوده و در حداکثر یک ربع چرخش (۹۰ درجه) بهطور کامل باز شود تا در شرایط اضطراری عملکرد سریع داشته باشد.
فاصله محور شیر تا کف جعبه باید بهگونهای تنظیم شود که اتصال شیلنگ به آن راحت و بدون نیاز به خمشدن غیرعادی باشد. معمولاً این فاصله بین ۳۰ تا ۴۵ سانتیمتر از کف جعبه تعیین میشود.
رنگبندی، علائم و برچسبهای استاندارد
رنگ قرمز با کد RAL 3000 رنگ اجباری برای تمام جعبههای آتشنشانی در ایران است. این رنگ باید یکنواخت، بدون ترکخوردگی و مقاوم در برابر رطوبت و حرارت باشد. ضخامت لایه رنگ نهایی روی بدنه فلزی نباید از ۶۰ میکرون کمتر باشد.
نصب تابلوی راهنما بالای جعبه با نماد آتشنشانی بینالمللی الزامی است و این تابلو باید در تاریکی نیز قابل مشاهده باشد. ابعاد استاندارد این تابلو ۲۰ × ۲۰ سانتیمتر است و حداکثر ۳۰ سانتیمتر بالای جعبه نصب میشود. روی درب جعبه نیز باید متن راهنما با حروف حداقل ۱۵ میلیمتر ارتفاع درج شده باشد.
تجهیزات مکمل در کنار جعبه آتشنشانی
در کنار جعبه، نصب کپسول آتشنشانی روی براکت دیواری مجاور آن توصیه میشود. همچنین پتو اطفا حریق در کیف یا جعبه جداگانهای باید در همان محل نصب شود. توپ اطفا حریق نیز بهعنوان تجهیز مکمل میتواند داخل جعبههای بزرگتر جای بگیرد. تمام این تجهیزات اطفاء حریق باید دارای تأییدیه استاندارد ملی باشند و تاریخ انقضای آنها بهصورت منظم کنترل شود.
سازمانهای آتشنشانی همچنین توصیه میکنند که تجهیزات اعلام حریق مانند شستی دستی اعلام حریق در فاصله حداکثر ۲ متری از جعبه آتشنشانی نصب شود تا در صورت بروز آتشسوزی، هشدار و اقدام به اطفاء بهصورت همزمان انجام پذیرد.
کلام آخر
رعایت ابعاد استاندارد جعبه آتشنشانی، از انتخاب سایز صحیح بر اساس نوع ساختمان گرفته تا ارتفاع نصب، فاصلهگذاری درست بین جعبهها و مشخصات فنی تجهیزات داخلی، مجموعهای بههمپیوسته است که نباید هیچ بخشی از آن نادیده گرفته شود. این استانداردها با هدف اطمینان از دسترسی سریع، عملکرد مطمئن و پوشش کامل فضای ساختمان در شرایط اضطراری تدوین شدهاند و رعایت آنها مستقیماً بر حفاظت از جان انسانها تأثیر میگذارد.
