وجود تجهیزات اطفاء حریق بهتنهایی ایمنی یک ساختمان یا محیط کاری را تضمین نمیکند. هر یک از این تجهیزات باید با نوع آتش، شرایط محل استفاده و توان افراد حاضر در محیط تناسب داشته باشند؛ زیرا انتخاب وسیله نامناسب ممکن است هنگام حادثه کارایی لازم را نداشته باشد یا شرایط را خطرناکتر کند. این وسایل بخشی از تجهیزات ایمنی موردنیاز ساختمانها و محیطهای کاری محسوب میشوند و در انواع دستی، ثابت و اتوماتیک برای کنترل، مهار یا خاموشکردن آتش مورد استفاده قرار میگیرند. در این مقاله با انواع تجهیزات اطفا حریق، کاربرد هرکدام و معیارهای انتخاب گزینه مناسب آشنا میشوید.
تجهیزات اطفاء حریق چیست و چه کاربردی دارد؟
تجهیزات اطفا حریق مجموعهای از وسایل، قطعات و اجزایی هستند که برای کاهش حرارت، محدود کردن دسترسی آتش به اکسیژن، قطع ماده سوختنی یا متوقف کردن واکنش احتراق استفاده میشوند. بعضی از این تجهیزات مانند خاموش کنندههای قابل حمل مستقیماً توسط افراد به کار میروند و برخی دیگر در تأسیسات ثابت ساختمان نصب میشوند.
کاربرد اصلی تجهیزات اطفا حریق، کنترل آتش در مراحل اولیه و جلوگیری از گسترش آن تا رسیدن نیروهای متخصص است. در سیستمهای ثابت نیز هدف میتواند کنترل حریق، محدود کردن آن به یک محدوده مشخص یا خاموش کردن کامل آتش باشد. نتیجه عملکرد تجهیزات به نوع حریق، زمان فعال سازی، طراحی، نصب و نگهداری آنها بستگی دارد.
انواع تجهیزات اطفاء حریق کداماند؟
تجهیزات اطفا حریق را میتوان بر اساس نحوه نصب و روش فعال شدن دستهبندی کرد. «دستی یا اتوماتیک» نحوه فعالسازی را نشان میدهد؛ درحالیکه «قابل حمل، ثابت یا نیمهثابت» به شیوه استقرار تجهیز مربوط است.
تجهیزات اطفا حریق دستی و قابل حمل: این گروه برای فعال شدن به اقدام مستقیم فرد نیاز دارد و معمولاً برای مقابله با آتشهای محدود و اولیه استفاده میشود. خاموش کنندههای قابل حمل و پتوی اطفا حریق در این گروه قرار میگیرند. هنگام خرید کپسول آتش نشانی باید نوع ماده خاموش کننده، ظرفیت، کلاس حریق و توان افراد برای حمل آن بررسی شود. محصولاتی مانند توپ اطفا نیز به عنوان ابزار مکمل عرضه میشوند؛ با این حال، خرید توپ اطفاء حریق باید با بررسی نحوه فعال شدن، محدودیت کاربرد و تأییدیه محصول انجام شود و این وسیله نباید جایگزین تجهیزات الزامی پروژه در نظر گرفته شود.
تجهیزات اطفاء حریق ثابت و نیمه ثابت: تجهیزات ثابت در محل مشخص نصب میشوند و معمولاً بخشی از تأسیسات ساختمان یا مجموعه صنعتی هستند. تجهیزات نیمهثابت نیز دارای بخشهایی نصبشده در محل هستند، اما برای بهرهبرداری ممکن است به اتصال تجهیزات یا حضور اپراتور نیاز داشته باشند. شیرهای آتشنشانی در دسته تجهیزات ثابت و نیمهثابت آبپایه قرار میگیرند و وظیفه کنترل، قطع و توزیع جریان آب را در شبکه بر عهده دارند. هنگام خرید شیرهای آتش نشانی باید فشار کاری، نوع و اندازه اتصال و سازگاری شیر با سایر اجزای شبکه بررسی شود.
تجهیزات اطفا حریق اتوماتیک: تجهیزات اتوماتیک در شرایط از پیش تعیین شده و بدون اقدام مستقیم کاربر فعال میشوند. نحوه تشخیص و فعال سازی در همه سیستمها یکسان نیست. برای نمونه، اسپرینکلر معمولاً پس از رسیدن دمای اطراف همان پاشنده به محدوده عملکرد فعال میشود و فعال شدن آن الزاماً به تشخیص دود توسط کنترل پنل وابسته نیست. دمای عملکرد، نوع نصب و مشخصات تخلیه باید با طراحی شبکه هماهنگ باشند؛ بنابراین خرید اسپرینکلر نباید فقط بر اساس ظاهر یا اندازه محصول انجام شود. در مقابل، بعضی سیستمهای گازی یا شیمیایی با دریافت فرمان از تجهیزات تشخیص و کنترل فعال میشوند.
لیست تجهیزات اطفا حریق و کاربرد هرکدام
فهرست تجهیزات موردنیاز هر پروژه به نوع سیستم، خطرات موجود و شرایط محل بستگی دارد. جدول زیر نقش کلی گروههای پرکاربرد را نشان میدهد:
گروه تجهیزات | وظیفه اصلی | کاربرد متداول |
خاموش کننده قابل حمل | مهار حریق اولیه | ساختمان، کارگاه و خودرو |
پتو اطفاء حریق | محدودکردن رسیدن اکسیژن به شعله | آتش کوچک یا لباس فرد |
شیلنگ و نازل آتش نشانی | انتقال و هدایت آب | شبکههای دستی و ثابت |
دسترسی سریع به شیلنگ | ساختمانها | |
نگهداری و حفاظت از اجزای داخلی | مسیرهای دسترسی ساختمان | |
اسپرینکلر | تخلیه کنترل شده آب | شبکه ثابت ساختمان |
پمپ و منبع تأمین | ایجاد جریان و فشار موردنیاز | سیستمهای آب پایه |
شیرآلات و اتصالات | کنترل و توزیع جریان | شبکههای ثابت و نیمهثابت |
تجهیزات گازی و آیروسل | تخلیه ماده خاموشکننده | فضاهای دارای شرایط خاص |
تجهیزات فوم و مهآب | کنترل حرارت یا سطح سوخت | کاربردهای ساختمانی یا صنعتی مشخص |
برای بررسی مدلهای موجود و خرید تجهیزات اطفاء حریق میتوانید محصولات این دسته را در فروشگاه ایمن احسان مشاهده و مقایسه کنید.
تفاوت تجهیزات اطفاء حریق با سیستم اطفاء حریق چیست؟
بعضی از وسایل اطفاء حریق به صورت مستقل استفاده میشوند و بعضی دیگر بخشی از یک مجموعه بزرگتر هستند. در مقابل، سیستم اطفا حریق از چند جزء هماهنگ تشکیل میشود که وظایفی مانند تأمین، انتقال، کنترل و تخلیه ماده خاموشکننده را بر عهده دارند.
معیار | تجهیزات اطفا حریق | سیستم اطفا حریق |
تعریف | یک وسیله یا جزء مشخص | مجموعهای هماهنگ از تجهیزات |
نحوه عملکرد | مستقل یا در ارتباط با اجزای دیگر | بر اساس طراحی یکپارچه |
فعال سازی | دستی یا اتوماتیک | دستی، اتوماتیک یا ترکیبی |
نمونه کلی | وسیله قابل حمل، نازل یا شیر | شبکه ثابت آب یا سامانه گازی |
نیاز به طراحی | در برخی محصولات محدود است | به طراحی و محاسبات فنی نیاز دارد |
انتخاب تجهیزات اطفاء حریق بر اساس کلاس آتش
یکی از مهمترین معیارهای انتخاب تجهیزات، شناخت ماده در حال سوختن است. البته طبقهبندی حریق در استانداردهای مختلف یکسان نیست. در طبقهبندی رایج اروپایی، کلاس C به گازهای قابل اشتعال مربوط میشود؛ اما در طبقهبندی آمریکایی، کلاس C برای تجهیزات الکتریکی برقدار به کار میرود. بنابراین پیش از استفاده از حروف کلاس حریق باید مبنای استاندارد مشخص باشد.
جدول زیر بر اساس دستهبندی رایج اروپایی تنظیم شده است:
کلاس حریق | ماده در حال سوختن | عامل یا روش قابل بررسی | خطر استفاده نادرست |
A | چوب، کاغذ، پارچه و جامدات معمول | آب، مهآب، کف یا پودر دارای تأیید مناسب | بعضی تجهیزات برقدار نباید با آب خاموش شوند |
B | بنزین، حلال، رنگ و مایعات قابل اشتعال | کف، پودر یا عامل گازی متناسب | جریان مستقیم آب میتواند بعضی مایعات را پخش کند |
C | گازهای قابل اشتعال | پودر مناسب و قطع ایمن منبع گاز | خاموشکردن شعله بدون قطع نشتی میتواند خطر تجمع گاز ایجاد کند |
D | فلزات قابل اشتعال | پودر مخصوص همان فلز | آب و پودرهای عمومی ممکن است واکنش را تشدید کنند |
F | روغن و چربی پختوپز | ماده شیمیایی تر یا تجهیز تأییدشده | ریختن آب میتواند باعث پرتاب روغن شعلهور شود |
تجهیزات برقدار | تابلو، دستگاه و تأسیسات دارای جریان | عامل نارسانای مورد تأیید و قطع برق | آب و عوامل رسانا خطر برقگرفتگی دارند |
پس از قطع جریان برق، نوع حریق بر اساس مادهای که همچنان میسوزد تعیین میشود. برچسب و تأییدیه هر تجهیز نیز باید بررسی شود؛ زیرا نام ماده خاموشکننده بهتنهایی برای تشخیص تمام کاربردهای مجاز آن کافی نیست.
تفاوت تجهیزات اطفاء حریق و اعلام حریق چیست؟
تجهیزات اعلام حریق برای کشف نشانههای آتش و هشدار به افراد استفاده میشوند، اما تجهیزات اطفا حریق وظیفه کنترل یا خاموش کردن آتش را بر عهده دارند. این دو مجموعه ممکن است در یک پروژه با یکدیگر ارتباط داشته باشند، ولی جایگزین هم نیستند.
معیار | تجهیزات اعلام حریق | تجهیزات اطفا حریق |
وظیفه اصلی | تشخیص و هشدار | کنترل و خاموش کردن |
زمان عملکرد | هنگام تشخیص دود، حرارت یا شعله | پس از فعال سازی دستی یا خودکار |
خروجی | آژیر، چراغ یا فرمان کنترلی | تخلیه آب، کف، گاز، پودر یا عامل دیگر |
نتیجه | اطلاعرسانی و آغاز تخلیه | محدودکردن یا مهار حریق |
در برخی سیستمهای اتوماتیک، تجهیزات اعلام و کنترل فرمان تخلیه عامل اطفا را صادر میکنند. بااینحال، بهصدا درآمدن آژیر بهتنهایی به معنای فعال شدن عملیات اطفا نیست.
تجهیزات اطفاء حریق مناسب هر محیط کداماند؟
نوع کاربری، مواد موجود، تعداد افراد، شرایط خروج و ارزش تجهیزات داخل محیط بر انتخاب روش حفاظت اثر میگذارند.
تجهیزات اطفاء حریق ساختمانهای مسکونی
در ساختمان مسکونی باید خطرات آشپزخانه، پارکینگ، تأسیسات برق، انباری و فضاهای عمومی جداگانه بررسی شوند. دسترسی آسان، امکان استفاده توسط ساکنان و هماهنگی تجهیزات با ضوابط ساختمان اهمیت زیادی دارد.
تجهیزات اطفا حریق مراکز اداری و تجاری
تعداد افراد، مسیرهای خروج، تجهیزات الکتریکی و ساعت فعالیت در مراکز اداری و تجاری بر انتخاب تجهیزات اثر میگذارند. جانمایی نباید بهگونهای باشد که محصول پشت وسایل، داخل فضای قفل شده یا دور از مسیر دسترسی قرار بگیرد.
تجهیزات اطفا حریق کارگاهها و محیطهای صنعتی
در محیط صنعتی ممکن است مایعات قابل اشتعال، گاز، فلز، گردوغبار قابل احتراق یا فرایندهای حرارتی وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، انتخاب تجهیزات باید پس از ارزیابی خطر فرایند، مواد اولیه و نحوه نگهداری آنها انجام شود.
تجهیزات اطفا حریق انبارها و فضاهای پرخطر
نوع کالا، ارتفاع چیدمان، فاصله قفسهها، شکل بستهبندی و سرعت احتمالی گسترش آتش در انبارها اهمیت دارد. نمیتوان صرفاً بر اساس مساحت، تجهیزات موردنیاز یک انبار را تعیین کرد.
تجهیزات اطفاء حریق اتاق برق و فضاهای حساس
در فضاهای دارای تجهیزات الکترونیکی، علاوه بر خاموشکردن آتش باید خسارت ثانویه عامل اطفا نیز بررسی شود. خطر حضور افراد، تهویه، حجم فضا و زمان تخلیه عامل از دیگر معیارهای مهم طراحی هستند.
استانداردهای تجهیزات اطفاء حریق چیست؟
استاندارد تجهیزات فقط به کیفیت ساخت محصول محدود نمیشود. طراحی، نصب، آزمایش و نگهداری نیز استانداردها و ضوابط جداگانهای دارند.
در ایران نیز کاربری، ابعاد و تعداد طبقات ساختمان بر الزامات حفاظت در برابر حریق اثر میگذارند. مبحث سوم مقررات ملی ساختمان بر پیش بینی راه خروج، شبکههای تشخیص و هشدار، امکانات مهار و دسترسی نیروهای آتشنشانی تأکید دارد. الزامات نهایی هر پروژه باید با ضوابط مرجع محلی صدور تأییدیه هماهنگ شوند.
وجود یک نشان یا عبارت تجاری روی محصول بهتنهایی کافی نیست. شماره مدل، دامنه کاربرد، مدارک آزمون و امکان استعلام تأییدیه باید بررسی شوند. همچنین استاندارد یک قطعه به معنای استانداردبودن طراحی و اجرای کل سیستم نیست.
بازرسی و نگهداری تجهیزات اطفاء حریق چگونه انجام میشود؟
بازرسی تجهیزات باید متناسب با نوع محصول و دستورالعمل سازنده انجام شود. در بررسی ظاهری، دسترسی آسان، نبود خوردگی و آسیب، سالم بودن پلمب و اتصالات، وضعیت نشانگر فشار در تجهیزات دارای فشارسنج و خوانابودن برچسب سرویس اهمیت دارد.
در سیستمهای ثابت، وضعیت شیرها، منبع و فشار، بازبودن مسیر تخلیه، نبود مانع مقابل نازلها، پیامهای خطای تجهیزات کنترلی و هماهنگی اجزا باید بررسی شود. آزمونهای فنی، شارژ و آزمایش فشار باید توسط افراد و مراکز دارای صلاحیت انجام شوند.
زمان بازرسی و سرویس برای تمام تجهیزات یکسان نیست؛ بنابراین نباید یک بازه عمومی را به همه محصولات تعمیم داد. ملاک درست، استاندارد مرتبط، دستورالعمل سازنده و ضوابط مرجع محلی است. اگر تجهیزی برای تعمیر از مدار خارج میشود، باید تا زمان بازگشت آن، حفاظت جایگزین متناسب در نظر گرفته شود.
چه زمانی نباید از تجهیزات اطفا حریق استفاده کنیم؟
تجهیزات دستی برای مقابله با هر آتشی طراحی نشدهاند. فرد فقط زمانی میتواند برای مهار آتش اقدام کند که حریق کوچک و محدود باشد، نوع تجهیز را بشناسد، در معرض دود سمی یا حرارت شدید قرار نگیرد و یک مسیر خروج باز پشت سر خود داشته باشد.
اگر آتش بهسرعت گسترش یافته، ماده در حال سوختن ناشناخته است، احتمال انفجار وجود دارد یا مسیر خروج در حال بستهشدن است، باید محل را ترک کرد و با آتشنشانی تماس گرفت. سازمان آتشنشانی آمریکا نیز اعلام خطر، تماس با نیروهای امدادی، محدودبودن حریق و وجود مسیر فرار را از شرایط اولیه اقدام با خاموشکننده میداند.
اشتباهات رایج در انتخاب و استفاده از تجهیزات اطفا حریق
یکی از خطاهای متداول، انتخاب تجهیزات فقط بر اساس نام، وزن یا ظاهر محصول است. ناسازگاری فشار کاری، قطر اتصالات یا ظرفیت اجزا میتواند عملکرد کل مجموعه را مختل کند. استفاده از کلاسبندیهای متفاوت بدون مشخصکردن استاندارد، خرید محصول بدون امکان استعلام مدارک و تعیین تعداد تجهیزات بدون بررسی محدوده پوشش نیز از دیگر اشتباهات رایج هستند.
قرارگرفتن تجهیزات در محل دور از دید، پشت وسایل یا داخل محفظهای که بازکردن آن دشوار است، زمان واکنش را افزایش میدهد. از طرف دیگر، نباید تصور کرد وجود تجهیزات اعلام یا اطفا، نیاز به آموزش، مسیر خروج امن و برنامه واکنش اضطراری را از بین میبرد.
جمعبندی؛ تجهیزات اطفاء حریق چگونه ایمنی محیط را افزایش میدهند؟
تجهیزات اطفا حریق زمانی مؤثر هستند که متناسب با نوع خطر، کاربری محیط و استانداردهای پروژه انتخاب شوند. شناخت کلاس آتش، تفاوت تجهیزات دستی و اتوماتیک، دسترسی مناسب و نگهداری منظم، احتمال عملکرد صحیح آنها را افزایش میدهد. در پروژههای تخصصی نیز طراحی باید توسط فرد صلاحیتدار انجام شود. پس از تعیین نیاز محیط، میتوانید برای مشاهده محصولات موجود و خرید تجهیزات اطفاء حریق به صفحه این دسته در فروشگاه ایمن احسان مراجعه کنید.
سوالات متداول درباره تجهیزات اطفاء حریق
تجهیزات اطفا حریق شامل وسایل و اجزایی هستند که برای کنترل، مهار یا خاموشکردن آتش استفاده میشوند. این تجهیزات ممکن است دستی، قابل حمل، ثابت یا اتوماتیک باشند.
تجهیزات دستی برای فعالشدن به اقدام مستقیم فرد نیاز دارند، اما تجهیزات اتوماتیک در شرایط مشخص و بدون دخالت مستقیم کاربر فعال میشوند. نحوه تشخیص و عملکرد تجهیزات اتوماتیک نیز با توجه به نوع سیستم متفاوت است.
تجهیزات اعلام حریق برای شناسایی نشانههای آتش و هشدار به افراد استفاده میشوند؛ درحالیکه تجهیزات اطفا حریق وظیفه کنترل یا خاموشکردن آتش را بر عهده دارند. این دو مجموعه مکمل یکدیگرند و جایگزین هم محسوب نمیشوند.
انتخاب تجهیزات به کاربری ساختمان، مساحت، تعداد طبقات، مواد قابل اشتعال، تعداد افراد و ضوابط آتشنشانی بستگی دارد. در ساختمانهای بزرگ و محیطهای پرخطر، انتخاب نهایی باید بر اساس ارزیابی خطر و طراحی تخصصی انجام شود.
زمان بازرسی و سرویس به نوع تجهیز، دستورالعمل سازنده، استاندارد مربوط و ضوابط محلی بستگی دارد. بااینحال، دسترسی، آسیب ظاهری، وضعیت فشار، اتصالات و برچسب سرویس باید بهطور منظم کنترل شوند.
